نوبتکاری چیست؟ نحوه و فرمول محاسبه نوبتکاری در سال ۱۴۰۵
نوبتکاری یکی از حالتهای محاسبه حقوق و دستمزد در کسبوکارهایی است که کار شیفتی در آن تعریف شده است. بخش قابل توجهی از اختلافات میان کارگران، کارفرمایان و واحدهای منابع انسانی به دلیل تشخیص نادرست نوع شیفت یا محاسبه اشتباه فوقالعاده نوبتکاری ایجاد میشود. این موضوع در محیطهای کاری شیفتی مانند کارخانهها، بیمارستانها، نیروگاهها و مراکز خدماتی ۲۴ ساعته اهمیت بیشتری پیدا میکند. ممکن است برخی از کارکنان تصور میکنند هر کاری که در شب انجام شود، نوبت کاری محسوب میشود؛ در حالی که قانون کار شرایط مشخصی را برای نوبتکاری در نظر گرفته است.
طبق ماده ۵۵ قانون کار، نوبتکاری به کاری گفته میشود که در طول ماه گردش داشته باشد و نوبتهای آن در صبح، عصر یا شب قرار گیرد. از اینرو ثبت دقیق ساعت کار، نوع شیفت و کارکرد واقعی کارکنان، نقش مهمی در محاسبه صحیح مزایا و جلوگیری از اختلافات حقوقی دارد. همچنین استفاده از ابزارهای ثبت و پردازش اطلاعات در نرمافزار حسابداری و سیستمهای حقوق و دستمزد میتواند به افزایش دقت محاسبات کمک کند. در این مقاله، با تعریف قانونی نوبتکاری، انواع نوبتکاری، فرمول محاسبه نوبتکاری، تفاوت نوبتکاری و شبکاری، نحوه محاسبه در شرایط مختلف و رایجترین خطاهای محاسباتی در سال ۱۴۰۵ آشنا میشوید.
نوبت کاری چیست و قانون کار درباره آن چه میگوید؟
ماده ۵۵ قانون کار بهصراحت نوبتکاری را تعریف کرده است:
« کار نوبتی عبارت است از کاری که در طول ماه گردش دارد، به نحوی که نوبتهای آن در صبح یا عصر یا شب واقع میشود».
این تعریف قانونی سه ویژگی اساسی دارد:
- ساعت شروع و پایان کار در نوبتکاری متغیر است. کارگر در طول یک ماه در زمانهای مختلفی سر کار میرود و هر روز سر یک ساعت مشخص حاضر نمیشود.
- این تغییر ساعت باید در طول یک ماه صورت بگیرد. اگر گردش شیفت در بازهای بیشتر از یک ماه رخ دهد، مثلاً کارگر یک ماه کامل صبح و ماه بعد شب کار کند، نوبتکاری محسوب نمیشود. در چنین شرایطی، حسب مورد مشمول ماده ۵۸ قانون کار (کار شبانه با ۳۵ درصد فوقالعاده) یا ماده ۵۳ قانون کار (کار روز یا کار مختلط) میشود.
- نوبتهای کار میتوانند در صبح، عصر یا شب باشند. بر اساس دستورالعمل شماره ۲۲ روابط کار، نوبت صبح از ساعت ۶ بامداد تا ۱۴ عصر، نوبت عصر از ساعت ۱۴ تا ۲۲ شب و نوبت شب از ساعت ۲۲ تا ۶ بامداد روز بعد تعریف شده است. این تقسیمبندی بر اساس ماده ۵۱ قانون کار تعیین شده که قالب معمول هر نوبت کار را هشت ساعت در نظر گرفته است.
نوبتکاری دقیقا زمانی شکل میگیرد که برنامه کاری کارگر در طول یک ماه در شیفتهای مختلف بچرخد. مثلاً کارگری که یک هفته صبح و هفته بعد عصر کار میکند، نوبتکار محسوب میشود. اما کارگری که یک ماه کامل صبح و ماه بعد شب کار میکند، نوبتکار نیست؛ چون گردش در چهارچوب یک ماه صورت نگرفته است.
نوبتکاری با گردش بیش از یک ماه
یکی از رایجترین اشتباهات در تشخیص نوبتکاری، محاسبه آن برای برنامههایی است که گردش شیفت در بازهای بیشتر از یک ماه انجام میشود. دستورالعمل شماره ۲۲ روابط کار به این موضوع اشاره کرده است: «چنانچه نحوه کار به ترتیبی باشد که این تغییر در خارج از بازه زمانی یک ماه باشد، کار نوبتی محسوب نخواهد شد».
مثال مشخصی که در این دستورالعمل آمده، وضعیتی است که کارگر یک ماه در نوبت صبح و یک ماه در نوبت شب کار کند. اگرچه نوبتها گردش دارند، ولی چون گردش در مدت زمان یک ماه صورت نمیگیرد، کارگر نوبتکار محسوب نمیشود.
در چنین شرایطی کارگر حسب مورد مشمول ماده ۵۸ قانون کار (کار شبانه) یا ماده ۵۳ (کار روز یا کار مختلط) خواهد بود. این تفاوت در محاسبه حقوق و دستمزد تاثیر مستقیم دارد؛ چون نوبتکاری با درصدهای ۱۰ تا ۲۲.۵ درصد محاسبه میشود، در حالی که شبکاری برای کارگر غیر نوبتی ۳۵ درصد است.
انواع نوبتکاری و درصدهای فوقالعاده در قانون کار
ماده ۵۶ قانون کار چهار نوع نوبتکاری را مشخص کرده و برای هرکدام درصد فوقالعاده جداگانهای تعیین کرده است:
نوع نوبتکاری |
توضیح |
درصد فوقالعاده |
صبح و عصر |
کارگر در شیفت صبح و عصر به صورت چرخشی کار میکند |
۱۰٪ |
صبح و شب |
کارگر در شیفت صبح و شب به صورت چرخشی کار میکند |
۲۲.۵٪ |
عصر و شب |
کارگر در شیفت عصر و شب به صورت چرخشی کار میکند |
۲۲.۵٪ |
صبح و عصر و شب |
کارگر در هر سه شیفت به صورت چرخشی کار میکند |
۱۵٪ |
نکات مهم انواع نوبت کاری
- شرط پرداخت فوقالعاده نوبتکاری، گردش کار در طول ماه است. بر اساس تفسیر ماده ۵۶ قانون کار، چنانچه گردش کار در محدوده یک ماه تحقق پیدا کند، گرچه یک یا چند روز از ماه را کارگر در مرخصی استحقاقی یا در تعطیلات به سر برده باشد، با توجه به گردشی شدن کار در آن ماه، فوقالعاده نوبتکاری مربوطه را به صورت کامل دریافت خواهد کرد.
- مبنای محاسبه فوقالعاده نوبتکاری، «مزد» یا «حقوق» کارگر است. بر اساس بخشنامه شماره ۲۳۷۸۵۳ مورخ ۱۰/۱۱/۱۴۰۲ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی که بند ۹ دستورالعمل شماره ۲۲ روابط کار را اصلاح کرده، عبارات «مزد ثابت و مزد مبنا» از مأخذ محاسبه حذف شده و مبنای محاسبه، «مزد» یا «حقوق» کارگر است. این یعنی برای محاسبه فوقالعاده نوبتکاری، باید کل مزد کارگر را مبنا قرار داد، نه فقط مزد ثابت را.
آیا کار من در ساعات شب کاری، به معنی کار در شیفت شب است؟
برای اینکه هر فردی صرفنظر از شغلش، بتواند تشخیص دهد که کارش شبکاری محسوب میشود یا نه، باید یک اصل ساده اما اساسی را در نظر بگیرد. قانون کار ایران در ماده ۵۳ خود، بازه زمانی شب را از ساعت ۲۲ تا ۶ بامداد تعیین کرده است.
اما نکته کلیدی که بسیاری از افراد، از پرستار و نگهبان گرفته تا کارگر کارخانه و کارمند شیفتی، آن را نادیده میگیرند، این است که صرف کار کردن در این بازه زمانی، به معنای دریافت ۳۵ درصد فوقالعاده شبکاری نیست. ماده ۵۸ قانون کار بهصراحت این فوقالعاده را فقط به کارگرانی اختصاص میدهد که «غیرنوبتی» هستند؛ یعنی برنامه کاری ثابتی دارند و شیفتشان در طول ماه گردش ندارد.
بنابراین، اگر شغل شما به گونهای است که شب کار میکنید و هیچ تنوعی در ساعت شروع و پایان کارتان در طول ماه وجود ندارد، مشمول 35درصد شبکاری میشوید. اما اگر برنامهتان چرخشی است و مثلاً یک هفته صبح، یک هفته عصر و یک هفته شب کار میکنید، در دسته «کارگران نوبتی» قرار میگیرید و فوقالعاده شما نه بر اساس شبکاری، بلکه بر اساس ماده ۵۶ قانون کار و نوع گردش شیفتها (با درصدهای ۱۰، ۱۵ یا ۲۲.۵) محاسبه میشود.
چه شغلهایی شامل این نکته میشوند؟
حتی اگر تنها بخشی از شیفتتان در شب باشد، باز هم کل شیفت شبکاری محسوب نمیشود و فقط همان ساعاتی که در بازه ۲۲ تا ۶ قرار دارند، مشمول محاسبه خواهند بود.
این قاعده برای همه مشاغل، از پرستار و پزشک تا کارگر خط تولید و نگهبان، یکسان است و فقط نوع شیفت است که تعیینکننده میزان فوقالعاده شما خواهد بود.
دستورالعمل شماره ۲۲ روابط کار؛ سند مهم برای محاسبه دقیق
دستورالعمل شماره ۲۲ روابط کار (بخشنامه شماره ۱۲۸۷۷۶ مورخ ۱۹/۱۱/۱۳۹۰ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی) مهمترین سند برای محاسبه دقیق نوبتکاری است. این دستورالعمل به دلیل برداشتها و استنباطهای مختلفی که در خصوص نوبتکاری وجود داشت و تعارض در رویهها که موجب تشتت و تحمیل هزینههای غیرمترقبه به بنگاهها یا تضییع حقوق قانونی کارگران و کارفرمایان میشد، برای ایجاد وحدت رویه ابلاغ شده است.
بر اساس این دستورالعمل، برای محاسبه درصد فوقالعاده نوبتکاری کارگران یک واحد، لازم است ۱۷۶ ساعت اول کارکرد هر کارگر در طول ماه از سیستم حضور و غیاب استخراج شود. سپس نسبت ساعاتی که در بازه شب (۲۲ تا ۶) قرار گرفته، به کل ساعات استخراجشده محاسبه میگردد.
اگر این نسبت به نصف (۵۰٪) نزدیک باشد، فوقالعاده نوبتکاری ۲۲.۵٪ مزد خواهد بود. اگر این نسبت به یکسوم (۳۳.۳٪) نزدیک باشد، فوقالعاده نوبتکاری ۱۵٪ مزد خواهد بود.
مثالی از دستورالعمل
اگر کارگر نوبتکاری در طول ماه ۱۹۰ ساعت کارکرد داشته باشد و از ۱۷۶ ساعت اول، حدود ۸۷ ساعت به ساعات شب افتاده باشد، فوقالعاده نوبتکاری ۲۲.۵ درصد خواهد بود.
۱۷۶ ساعت از ماده ۵۱ قانون کار نشأت میگیرد که ساعت کار قانونی را ۴۴ ساعت در هفته تعیین کرده است. با ضرب ۴۴ ساعت در ۴ هفته، عدد ۱۷۶ ساعت بهدست میآید. البته این عدد یک میانگین است و در ماههای ۳۰ و ۳۱ روزه ممکن است ساعت موظفی متفاوت باشد، اما مبنای محاسبه فوقالعاده نوبتکاری همواره ۱۷۶ ساعت اول کارکرد در ماه است.
- اگر کارکرد کارگر بیش از ۱۷۶ ساعت باشد، ساعات مازاد بر ۱۷۶ ساعت، اضافهکاری محسوب میشود و باید جداگانه با ضریب ۴۰ درصد محاسبه شود. این ساعات اضافه در محاسبه نسبت ساعات شب به کل ساعات کارکرد (برای تعیین درصد نوبتکاری) دخیل نیستند.
- اگر کارکرد کارگر کمتر از ۱۷۶ ساعت باشد، باز هم نسبت ساعات شب به کل ساعات کارکرد واقعی محاسبه میشود و فوقالعاده نوبتکاری متناسب با همان کارکرد واقعی پرداخت میشود.
فرمول محاسبه نوبتکاری
فرمول محاسبه نوبتکاری بر اساس نوع نوبتکاری متفاوت است. فرمول کلی به این شکل است:
فوقالعاده نوبتکاری = (مزد ماهانه ÷ ۱۷۶) × تعداد ساعات کارکرد در ماه × درصد فوقالعاده مربوطه
برای هر نوع نوبتکاری، فرمول به صورت زیر محاسبه میشود:
نوع نوبتکاری |
فرمول محاسبه |
صبح و عصر |
(مزد ماهانه ÷ ۱۷۶) × ساعات کارکرد × ۱۰٪ |
صبح و شب |
(مزد ماهانه ÷ ۱۷۶) × ساعات کارکرد × ۲۲.۵٪ |
عصر و شب |
(مزد ماهانه ÷ ۱۷۶) × ساعات کارکرد × ۲۲.۵٪ |
صبح و عصر و شب |
(مزد ماهانه ÷ ۱۷۶) × ساعات کارکرد × ۱۵٪ |
این فوقالعاده علاوه بر مزد کارگر پرداخت میشود. یعنی کارگر نوبتی هم مزد عادی خود را دریافت میکند و هم فوقالعاده نوبتکاری را بر اساس درصدهای تعیینشده.
مثالهایی از محاسبه نوبتکاری در سال ۱۴۰۵
برای درک بهتر روش محاسبه، چند مثال عملی با اعداد مختلف بررسی میکنیم:
- مثال ۱: نوبتکاری صبح و عصر (۱۰٪) با مزد ۱۳۵ میلیون ریال
- مزد هر ساعت عادی = ۱۳۵,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶ = ۷۶۷,۰۴۵ ریال
- فوقالعاده نوبتکاری = ۷۶۷,۰۴۵ × ۱۷۶ × ۱۰٪ = ۱۳,۵۰۰,۰۰۰ ریال
- مثال ۲: نوبتکاری صبح و شب یا عصر و شب (۲۲.۵٪) با مزد ۱۸۰ میلیون ریال
- مزد هر ساعت عادی = ۱۸۰,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶ = ۱,۰۲۲,۷۲۷ ریال
- فوقالعاده نوبتکاری = ۱,۰۲۲,۷۲۷ × ۱۷۶ × ۲۲.۵٪ = ۴۰,۵۰۰,۰۰۰ ریال
- مثال ۳: نوبتکاری سه شیفته (صبح و عصر و شب) (۱۵٪) با مزد ۱۵۵ میلیون ریال
- مزد هر ساعت عادی = ۱۵۵,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶ = ۸۸۰,۶۸۲ ریال
- فوقالعاده نوبتکاری = ۸۸۰,۶۸۲ × ۱۷۶ × ۱۵٪ = ۲۳,۲۵۰,۰۰۰ ریال
مثال محاسبه با کارکرد بیشتر از ۱۷۶ ساعت
فرض کنید کارگری با مزد ۱۸۰ میلیون ریال، در یک ماه ۲۰۰ ساعت کارکرد داشته و نوبتکاری او از نوع صبح و شب است. بر اساس دستورالعمل شماره ۲۲، برای محاسبه فوقالعاده نوبتکاری، فقط ۱۷۶ ساعت اول کارکرد مبنای محاسبه قرار میگیرد.
- مزد هر ساعت عادی = ۱۸۰,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶ = ۱,۰۲۲,۷۲۷ ریال
- فوقالعاده نوبتکاری = ۱,۰۲۲,۷۲۷ × ۱۷۶ × ۲۲.۵٪ = ۴۰,۵۰۰,۰۰۰ ریال
ساعات مازاد بر ۱۷۶ ساعت (۲۴ ساعت)، اضافهکاری محسوب میشود و باید جداگانه با ضریب ۴۰ درصد محاسبه شود.
مثال محاسبه با کارکرد ناقص
فرض کنید کارگری با مزد ۱۳۵ میلیون ریال، در یک ماه فقط ۱۲۰ ساعت کارکرد داشته و نوبتکاری او از نوع صبح و عصر است. در این حالت، فوقالعاده نوبتکاری بر اساس همان ۱۲۰ ساعت کارکرد واقعی محاسبه میشود.
- مزد هر ساعت عادی = ۱۳۵,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶ = ۷۶۷,۰۴۵ ریال
- فوقالعاده نوبتکاری = ۷۶۷,۰۴۵ × ۱۲۰ × ۱۰٪ = ۹,۲۰۴,۵۴۰ ریال
تفاوت نوبتکاری با شبکاری
یکی از رایجترین اشتباهات در محاسبه حقوق و دستمزد، یکی در نظر گرفتن مفهوم نوبتکاری و شبکاری است. این دو مفهوم با یکدیگر تفاوتهای اساسی دارند.
شبکاری بر اساس ماده ۵۸ قانون کار، به کار در بازه ۲۲ تا ۶ بامداد برای کارگران غیر نوبتی گفته میشود و برای هر ساعت کار در این بازه، ۳۵ درصد اضافه بر مزد ساعت کار عادی تعلق میگیرد.
نوبتکاری اما بر اساس ماده ۵۵ قانون کار، به کاری گفته میشود که در طول ماه گردش دارد و نوبتهای آن در صبح، عصر یا شب واقع میشود. فوقالعاده نوبتکاری بر اساس نوع ترکیب شیفتها تعیین میشود و بین ۱۰ تا ۲۲.۵ درصد است.
تفاوت اصلی در این است که کارگر نوبتی که شیفت شب دارد، مشمول شبکاری ۳۵ درصدی نمیشود؛ بلکه فوقالعاده نوبتکاری بر اساس ماده ۵۶ دریافت میکند.
مفهوم |
تعریف ساده |
مبنای قانونی |
مبنای محاسبه |
نوبتکاری |
کار در شیفتهای مختلف در طول ماه با گردش |
ماده ۵۵ |
فوقالعاده ۱۰٪، ۱۵٪ یا ۲۲.۵٪ بر اساس نوع ترکیب شیفتها (ماده ۵۶) |
شبکاری |
کار در بازه ۲۲ تا ۶ برای کارگر غیرنوبتی |
مواد ۵۳ و ۵۸ |
۳۵٪ اضافه بر مزد ساعت عادی |
شیفت ثابت شب |
کارگری که همیشه در شب کار میکند و گردش ندارد |
ماده ۵۸ |
در صورت غیر نوبتی بودن، مشمول شبکاری ۳۵٪ |
شیفت چرخشی شب |
بخشی از برنامه نوبتکاری |
ماده ۵۵ |
در چارچوب نوبتکاری بررسی میشود |
برای روشنتر شدن تفاوت به این مثال توجه کنید: پرستاری که در یک هفته شیفت صبح، هفته بعد شیفت عصر و هفته بعد شیفت شب دارد، نوبتکار سه شیفته محسوب میشود و ۱۵٪ فوقالعاده دریافت میکند. اما پرستاری که همیشه و هر روز شیفت شب (۲۲ تا ۶) کار میکند و گردشی در کار او وجود ندارد، نوبتکار نیست و مشمول شبکاری ۳۵ درصدی میشود.
نوبتکاری و جمعهکاری؛ نحوه محاسبه همزمان
یکی از سناریوهای پیچیده در محاسبه حقوق و دستمزد، وضعیتی است که نوبتکاری با جمعهکاری همزمان میشود. اگر روز کاری کارگران نوبتکار به روز تعطیل هفتگی (جمعه) برخورد کند، این مورد از مصادیق کار در روز جمعه است.
در این صورت کارگر نوبتکار علاوه بر فوقالعاده نوبتکاری، محق به دریافت ۴۰٪ فوقالعاده موضوع تبصره ۱ ماده ۶۲ قانون کار نیز خواهد بود. همچنین کارفرما موظف است یک روز دیگر در هفته را به جای جمعه برای کارگر تعطیل کند.
فرض کنید کارگری با مزد ماهانه ۱۸۰ میلیون ریال، نوبتکاری از نوع صبح و شب (۲۲.۵٪) دارد و در یک جمعه نیز ۸ ساعت کار کرده است.
فوقالعاده نوبتکاری = ۴۰,۵۰۰,۰۰۰ ریال (بر اساس مثال قبلی)
فوقالعاده جمعهکاری = (۱۸۰,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶) × ۸ × ۴۰٪ = ۳,۲۷۲,۷۲۷ ریال
مجموع فوقالعادههای این کارگر در آن ماه = ۴۰,۵۰۰,۰۰۰ + ۳,۲۷۲,۷۲۷ = ۴۳,۷۷۲,۷۲۷ ریال
نوبتکاری در تعطیلات رسمی
اگر نوبتکار در تعطیلات رسمی (غیر از جمعه) کار کند، وضعیت متفاوت است. در این حالت کارگر نوبتکار علاوه بر فوقالعاده نوبتکاری، مشمول ۴۰٪ فوقالعاده تعطیلکاری نیز میشود. این فوقالعاده بر اساس ماده ۶۲ قانون کار محاسبه میشود.
نکته مهم این است که تعطیلکاری و نوبتکاری دو موضوع جداگانه هستند و هرکدام مبنای محاسبه خاص خود را دارند. تعطیلکاری به روز تقویمی مربوط است و نوبتکاری به نوع گردش شیفت. بنابراین در روزهای تعطیل رسمی، هر دو فوقالعاده به صورت جداگانه محاسبه و پرداخت میشوند.
نوبتکاری و اضافهکاری شبانه
یکی دیگر از سناریوهای ترکیبی که در عمل زیاد پیش میآید، وضعیتی است که نوبتکار خارج از برنامه شیفت خود، در ساعات شب اضافهکاری داشته باشد. کارگر نوبتکار از نوع صبح و شب (۲۲.۵٪) که برنامه شیفت او تا ساعت ۲۲ است، بهدلیل نیاز کارگاه تا ساعت ۲ بامداد در محل کار میماند. در این حالت ساعات کاری از ۲۲ تا ۲ بامداد (۴ ساعت) هم اضافهکاری محسوب میشود و هم در بازه شب قرار دارد.
بنابراین محاسبه نوبتکاری و اضافهکاری شبانه به این شکل است:
- اضافهکاری: ۴ ساعت × مزد هر ساعت عادی × ۴۰٪ (ضریب اضافهکاری طبق ماده ۵۹ قانون کار)
- شبکاری برای ساعات اضافه: در خصوص تعلق فوقالعاده شبکاری به ساعات اضافهکاری شبانه کارگران نوبتی، رویههای اجرایی متفاوتی وجود دارد و تشخیص نهایی ممکن است به تفسیر اداره کار و شرایط قرارداد کار بستگی داشته باشد.
- فوقالعاده نوبتکاری: بر اساس کل ساعات کارکرد ماهانه (شامل ساعات عادی و اضافه) محاسبه میشود.
توجه داشته باشید که در ساعات اضافهکاری شبانه، موضوع تعلق شبکاری ۳۵ درصدی به کارگر نوبتی محل اختلاف است و نباید بهصورت قطعی محاسبه شود.
نوبتکاری پرستاران
در بسیاری از بیمارستانهای دولتی و خصوصی، برنامه کاری پرستاران به صورت گردش صبح، عصر و شب تنظیم میشود. این نوع برنامهریزی دقیقاً مصداق نوبتکاری سه شیفته (صبح و عصر و شب) است و پرستاران مشمول ۱۵٪ فوقالعاده نوبتکاری میشوند.
اما اگر پرستاری بهصورت ثابت در شیفت شب (۲۲ تا ۶) کار کند و هیچ گردشی در برنامه او وجود نداشته باشد، نوبتکار محسوب نمیشود. در این حالت، او مشمول شبکاری ۳۵ درصدی بر اساس ماده ۵۸ قانون کار میشود.
در بیمارستانهایی که سیستم چرخش شیفت به صورت ماهانه است (مثلاً یک ماه صبح، یک ماه عصر، یک ماه شب)، این برنامه نوبتکاری محسوب نمیشود؛ چون گردش در چارچوب یک ماه صورت نمیگیرد. در چنین شرایطی در ماههایی که پرستار در شیفت شب کار میکند، مشمول شبکاری ۳۵ درصدی میشود.
نوبتکاری نگهبانان
نیروهای حراست و نگهبانان مراکز تجاری، اداری و مسکونی معمولاً در شیفتهای مختلف کار میکنند. اما نوع برنامه کاری آنها تعیینکننده است.
اگر نگهبانی در یک هفته صبح، هفته بعد عصر و هفته بعد شب کار کند، نوبتکار محسوب میشود. اما بسیاری از نگهبانان بهصورت ثابت در شیفت شب فعالیت میکنند و گردشی در برنامه آنها وجود ندارد. این دسته از نگهبانان از نظر قانون کار، نوبتکار محسوب نمیشوند و مشمول شبکاری ۳۵ درصدی میشوند.
شیفت ۲۴ ساعت کار و ۲۴ ساعت استراحت
برخی مشاغل مانند آتشنشانی، اورژانس و برخی واحدهای امدادی از سیستم «۲۴ ساعت کار، ۲۴ ساعت استراحت» استفاده میکنند. طبق رویه قانونی و آرای دیوان عدالت اداری، این دسته از کارگران محق به دریافت فوقالعاده نوبتکاری نیستند.
دلیل این است که در این نوع برنامهریزی، گردش شیفت به صورت روزانه یا هفتگی در طول ماه صورت نمیگیرد و الگوی کاری ثابت است. بنابراین این دسته از کارکنان در دسته نوبتکاران قرار نمیگیرند و صرفاً بر اساس ساعات کار واقعی و شرایط خاص شغل خود (مانند سختی کار) محاسبه میشوند.
آیا نوبتکاری روی عیدی و سنوات اثر دارد؟
بله. فوقالعاده نوبتکاری جزو مزد کارگر محسوب میشود. بنابراین در محاسبات عیدی (پاداش پایان سال) و سنوات (مزایای پایان کار) تاثیر مستقیم دارد.
مبنای محاسبه عیدی و سنوات، آخرین مزد کارگر است. از آنجایی که فوقالعاده نوبتکاری بخشی از مزد محسوب میشود، در محاسبه عیدی و سنوات لحاظ میگردد. این نکته برای کارگران نوبتی که فوقالعاده بالایی دریافت میکنند، اهمیت زیادی دارد.
بر اساس بخشنامه شماره ۲۳۷۸۵۳ مورخ ۱۰/۱۱/۱۴۰۲ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مبنای محاسبه «حق سنوات» و «فوقالعادههای قانونی» منحصراً «مزد» یا «حقوق» است.
آیا نوبتکاری مشمول بیمه و مالیات است؟
بله. فوقالعاده نوبتکاری جزو مزد محسوب میشود و مشمول کسر بیمه و مالیات است. بر اساس قانون تأمین اجتماعی، تمامی پرداختهایی که در قبال کار انجام میشود و تحت عنوان مزد یا حقوق به کارگر پرداخت میگردد، مشمول کسر حق بیمه است.
همچنین بر اساس قانون مالیاتهای مستقیم، حقوق و مزایای کارگران (شامل فوقالعاده نوبتکاری) مشمول مالیات بر درآمد حقوق میشود. در سال ۱۴۰۵ سقف معافیت مالیاتی برای حقوق و دستمزد کارمندان و کارگران معادل ۴۰ میلیون تومان در ماه (یا ۴۸۰ میلیون تومان در سال) تعیین شده است و مازاد بر آن مشمول مالیات است.
آیا کارگران پروژهای و پیمانکاری هم مشمول نوبتکاری میشوند؟
بله. نوع قرارداد کار (پروژهای، پیمانکاری، دائمی یا موقت) تأثیری بر اصل نوبتبودن کار ندارد. اگر کارگر مشمول قانون کار باشد و کار او به صورت نوبتی انجام شود، فوقالعاده نوبتکاری به او تعلق میگیرد.
در قراردادهای پیمانکاری، مسئولیت پرداخت فوقالعاده نوبتکاری با کارفرمای اصلی یا پیمانکار است؟
معمولاً پیمانکار مستقیم کارگر موظف به رعایت قانون کار و پرداخت کلیه مزایای قانونی از جمله فوقالعاده نوبتکاری است. اما در قراردادهای پیمانکاری، بهتر است این موضوع بهصراحت در قرارداد قید شود تا از بروز اختلاف جلوگیری شود.
اگر شیفت کار در میانه ماه تغییر کند، فوقالعاده چگونه محاسبه میشود؟
یکی از سوالات رایج این است که اگر برنامه شیفت کارگر در میانه ماه تغییر کند، مثلاً نیمه اول ماه در شیفت صبح و عصر (۱۰٪) و نیمه دوم ماه در شیفت سه شیفته (۱۵٪) باشد، فوقالعاده چگونه محاسبه میشود؟ در این حالت باید برای هر بخش از ماه که نوع نوبتکاری مشخص است، محاسبه جداگانه انجام شود. ساعات کارکرد در هر نوع نوبتکاری بهصورت مجزا محاسبه و سپس فوقالعاده مربوط به همان بخش پرداخت میشود.
فرض کنید کارگری با مزد ۱۳۵ میلیون ریال، در ۱۵ روز اول ماه (۱۰۰ ساعت کارکرد) در نوبت صبح و عصر (۱۰٪) و در ۱۵ روز دوم ماه (۷۶ ساعت کارکرد) در نوبت سه شیفته (۱۵٪) کار کرده است.
فوقالعاده بخش اول = (۱۳۵,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶) × ۱۰۰ × ۱۰٪ = ۷,۶۷۰,۴۵۰ ریال
فوقالعاده بخش دوم = (۱۳۵,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۱۷۶) × ۷۶ × ۱۵٪ = ۸,۷۴۴,۳۱۸ ریال
مجموع فوقالعاده نوبتکاری = ۱۶,۴۱۴,۷۶۸ ریال
نوبتکاری و مرخصی استحقاقی
یکی از سوالات رایج این است که اگر کارگر نوبتکار در یک ماه از مرخصی استحقاقی استفاده کند، آیا فوقالعاده نوبتکاری آن ماه به او تعلق میگیرد؟ بر اساس تفسیر ماده ۵۶ قانون کار، شرط پرداخت فوقالعاده نوبتکاری، گردش کار در طول ماه است. بنابراین چنانچه گردش کار در محدوده یک ماه تحقق پیدا کند، گرچه یک یا چند روز از ماه را کارگر در مرخصی استحقاقی یا در تعطیلات به سر برده باشد، با توجه به گردشی شدن کار در آن ماه، فوقالعاده نوبتکاری مربوطه را به صورت کامل دریافت خواهد کرد.
اگر کارگر در ماهی که برنامه نوبتی دارد، چند روز مرخصی رفته باشد، باز هم فوقالعاده نوبتکاری کامل آن ماه را دریافت میکند؛ مشروط بر اینکه گردش شیفت در آن ماه تحقق یافته باشد.
محاسبه نوبتکاری برای کارگران پارهوقت، ساعتی و روزمزد
نوع قرارداد کار تاثیری بر اصل نوبتبودن کار ندارد. اگر کارگر مشمول قانون کار باشد و کار او به صورت نوبتی انجام شود، فوقالعاده نوبتکاری متناسب با ساعات واقعی کارکرد محاسبه میشود.
- کارگر پارهوقت: نوبتکاری متناسب با ساعات واقعی کارکرد محاسبه میشود. اگر کارگر پارهوقتی نوبتکار باشد و مثلاً ۸۸ ساعت در ماه کار کند، فوقالعاده نوبتکاری بر اساس همان ۸۸ ساعت محاسبه میشود.
- کارگر ساعتی: مزد ساعت عادی مبناست و درصد فوقالعاده بر اساس نوع نوبتکاری به آن اضافه میشود. برای کارگر ساعتی، ابتدا مزد هر ساعت کار مشخص میشود و سپس فوقالعاده نوبتکاری بر اساس نوع شیفت محاسبه میشود.
- کارگر روزمزد: ابتدا مزد ساعتی از مزد روزانه استخراج میشود، سپس نوبتکاری محاسبه میشود. برای این کار، مزد روزانه را بر ۸ (ساعت کار در یک روز) تقسیم میکنیم تا مزد ساعتی به دست آید.
کامل نکردن ساعت موظفی، لزوماً مانع محاسبه نوبتکاری برای ساعات واقعی کارکرد نیست. اگر کارگری در ماه به جای ۱۷۶ ساعت، فقط ۱۲۰ ساعت کار کرده اما کار او به صورت نوبتی انجام شده است، همان ۱۲۰ ساعت مشمول محاسبه نوبتکاری میشود.
خطاهای رایج در محاسبه نوبتکاری
بر اساس تجربه و بررسیهای میدانی، رایجترین خطاهای محاسبه نوبتکاری عبارتند از:
- اشتباه گرفتن نوبتکاری با شبکاری
- محاسبه نوبتکاری برای گردش بیش از یک ماه
- استفاده از مزد اشتباه بهعنوان مبنای محاسبه
- بیتوجهی به دستورالعمل شماره ۲۲
- محاسبه نکردن فوقالعاده جمعهکاری برای نوبتکاران
- ثبت نکردن دقیق نوع شیفت در سیستم
- بیتوجهی به اضافهکاری نوبتکاران
- محاسبه نوبتکاری برای کارگران دارای شیفت ۲۴ ساعت کار و ۲۴ ساعت استراحت
- غفلت از تأثیر نوبتکاری بر عیدی و سنوات
- بیتوجهی به اثر نوبتکاری بر مرخصی استحقاقی
استفاده از مزد اشتباه بهعنوان مبنای محاسبه
مبنای محاسبه فوقالعاده نوبتکاری، «مزد» یا «حقوق» کارگر است، نه صرفاً مزد ثابت.
محاسبه نکردن فوقالعاده جمعهکاری برای نوبتکاران
اگر نوبتکار در جمعه کار کند، علاوه بر فوقالعاده نوبتکاری، ۴۰٪ جمعهکاری نیز دریافت میکند.
بیتوجهی به اضافهکاری نوبتکاران
ساعات کاری بیش از ۱۷۶ ساعت در ماه، اضافهکاری محسوب میشود و باید جداگانه با ضریب ۴۰ درصد محاسبه شود.
محاسبه نوبتکاری برای کارگران دارای شیفت ۲۴ ساعت کار و ۲۴ ساعت استراحت
این دسته از کارگران طبق رویه قانونی، نوبتکار محسوب نمیشوند و مشمول دریافت فوقالعاده نوبتکاری نمیشوند.
برای محاسبه دقیق نوبتکاری چه اطلاعاتی لازم است؟
محاسبه درست نوبتکاری به دادههای دقیق و منظم نیاز دارد. برای انجام یک محاسبه صحیح، اطلاعات زیر ضروری است:
- ساعت ورود و خروج واقعی در هر روز
- نوع شیفت در هر روز (صبح، عصر، شب)
- گردش شیفت در طول ماه و تأیید اینکه تغییر ساعت در بازه یک ماه صورت گرفته است
- ساعات کار در بازه ۲۲ تا ۶ (برای محاسبه نسبت دستورالعمل ۲۲)
- ساعات موظفی ماهانه (۱۷۶ ساعت)
- ساعات اضافهکاری (ساعات بالای ۱۷۶)
- روزهای جمعه و تعطیلات رسمی که کارگر در آن روزها کار کرده است
- نوع قرارداد: تماموقت، پارهوقت، ساعتی، روزمزد
- مبنای مزد (کل مزد، نه فقط مزد ثابت)
- کارکرد تأییدشده ماهانه توسط سرپرست یا واحد مربوطه
در کسبوکارهایی که تعداد کارکنان، شیفتها و حالتهای کاری زیاد است، ثبت دقیق کارکرد و تفکیک شیفتها اهمیت حیاتی دارد. نرمافزار حقوق و دستمزد میتواند به تیم مالی کمک کند تا دادههای کارکرد، شیفت و مزایا را منظمتر محاسبه و کنترل کند و از بروز خطاهای محاسباتی جلوگیری نماید.
برای محاسبه دقیق نوبتکاری چه ابزاری لازم است؟
محاسبه حقوق و دستمزد در نگاه اول شاید یک عملیات ساده ریاضی به نظر برسد؛ اما مطالعه همین مقاله کافیست تا نشان دهد، برای محاسبه یک مورد از سرفصلهای حقوق، چند حالت مختلف وجود دارد و چه میزان فرمولدهی و تعریف شرط برای محاسبه دقیق لازم است.
تصور کنید که این فرایند به صورت ماهانه در کنار تمامی کارهای دیگر واحد حسابداری، تکرار میشود و با رشد کسب و کار این فرایند ماهانه بزرگتر و حجیمتر می شود. نبود نرم افزار حقوق و دستمزد یکپارچه با واحدهای مختلف سازمان، عدم امکان ارسال ساعات کاری کارکنان از دستگاه حضور و غیاب در کسب وکار و بسیاری از اتفاقات مشابه، مواردی است که می تواند واحد مالی و منابع انسانی را شدیدا دچار چالش کند.
نرم افزارهای بیش از حد ساده، یا محدود و یا استفاده از شیت های پیچیده اکسل نیز دست کمی از انجام کار بصورت کاغذی و دست ندارند. درست در همین لحظه این سوال مطرح می شود که پس راه حل چیست؟
استفاده از نرم افزار حقوق و دستمزد یکپارچه با سیستم مالی
راه حل ساده است. در ابتدا باید به سراغ یک نرم افزار حقوق و دستمزد کارآمد بروید. نرم افزاری که چند قابلیت مهم را داشته باشد:
- قابلیت تعریف انواع قرارداد کاری
- قابلیت تعریف اواع روش هی پرداخت
- قابلیت تعریف انواع فرمول برای احکام مختلف
- قابلیت انجام تسک ها برای گروه های مختلف کارکنان
- قابلیت درون ریزی ساعات کاری از دستگاه های حضور و غیاب
- ارتباط یکپارچه بین نرم افزار حقوق و دستمزد و کل سیستم مالی و مدیریتی
نرم افزار یکپارچه پارمیس استار، راهکار مالی و مدیریتی برای هر نوع از کسب وکار
نرم افزار پارمیس استار در کلیه امکانات مورد نیاز شما برای مدیریت حقوق و دستمزد را در اختیارتان قرار میدهد. نرم افزار حقوق و دستمزد پارمیس استار، نرم افزاری پویا و داینامیک است که قابلیت تعریف هرگونه فرمول و نوع قرارداد را دارد و به جرات مدعی است که میتواند کلیه امور مالی حقوق و دستمزد برای هر نوعی از کسب و کار را پوشش دهد. صدور فردی و گروهی احکام کارگزینی، صدور فیش حقوقی به صورت فردی و گروهی، ثبت کارکرد پرسنل، صدور اسناد دولتی مانند بیمه و مالیات، صدور اتوماتیک اسناد حسابداری، دستور پرداخت و لیست بانک تنها بخشی از امکانات این نرم افزار است.
یکپارچگی نرم افزار حقوق دستمزد و دیگر زیرسیستمهای، سیستم را مکانیزه میکند و در انتهای فواصل زمانی کلیدی منابع انسانی، زمان زیادی از کارکنان واحد مالی را حفظ میکند تا با افزایش بهرهوری، این زمان صرف گزارشات کلیدی مدیریتی شود. این سیستم با ارائه گزارشات یکپارچه به شما در تصمیم گیریهای کلان و خرد در حوزه منابع انسانی نیز کمک فراوانی میکند. در پایش هزینههای پرسنلی به تفکیک مراکز هزینه در کنار شماست و اطلاعات پرسنلی را به صورت متمرکز مدیریت میکند.
جمعبندی نوبتکاری
در عمل، مهمترین اشتباه در محاسبه نوبتکاری این است که ابتدا نوع کار مشخص نمیشود و محاسبات مستقیماً آغاز میشود. تا زمانی که مشخص نکنید کارگر واقعاً نوبتکار است، شبکار است یا در وضعیت ترکیبی قرار دارد، هیچ فرمولی نتیجه درستی نخواهد داد.
برای انجام یک محاسبه دقیق، ابتدا باید مشخص شود که آیا کار انجامشده واقعاً نوبتکاری محسوب میشود یا خیر. شرط اساسی نوبتکاری، گردش شیفت در طول یک ماه است. اگر این شرط برقرار باشد، نوع نوبتکاری (صبح و عصر، صبح و شب، عصر و شب، یا سه شیفته) مشخص میشود و بر اساس ماده ۵۶ قانون کار، درصد فوقالعاده مربوطه (۱۰٪، ۱۵٪ یا ۲۲.۵٪) محاسبه میشود.
کارگر نوبتی که شیفت شب دارد، مشمول شبکاری ۳۵ درصدی نمیشود. همچنین در موقعیتهای ترکیبی مثل جمعهکاری، تعطیلکاری یا اضافهکاری شبانه، تفکیک دقیق نوع کار و روز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
برای محاسبه دقیق به دادههای درست و منظمی مانند ساعت ورود و خروج، نوع شیفت، ساعات کار در بازه شب و روزهای جمعه نیاز دارید. با رعایت این نکات و استفاده از دستورالعمل شماره ۲۲ روابط کار بهعنوان مرجع اصلی محاسبه، میتوانید از بروز خطاهای رایج جلوگیری کنید و حقوق قانونی کارگران را بهدرستی محاسبه نمایید. در نهایت استفاده از نرمافزار حسابداری و سیستمهای مدیریت حقوق و دستمزد میتواند فرایند محاسبه را منظمتر، دقیقتر و کمخطاتر کند.
سوالات متداول درباره محاسبه نوبتکاری
۱. نوبتکاری از نظر قانون کار چیست؟
طبق ماده ۵۵ قانون کار، نوبتکاری به کاری گفته میشود که در طول ماه گردش دارد و نوبتهای آن در صبح، عصر یا شب واقع میشود.
۲. انواع نوبتکاری کداماند و هر کدام چند درصد فوقالعاده دارند؟
بر اساس ماده ۵۶ قانون کار، صبح و عصر: ۱۰٪ ، صبح و شب یا عصر و شب: ۲۲.۵٪ ، صبح و عصر و شب: ۱۵٪.
۳. آیا نوبتکار شبکاری ۳۵ درصدی هم میگیرد؟
خیر. کارگر نوبتی که شیفت شب دارد، مشمول فوقالعاده نوبتکاری (ماده ۵۶) میشود، نه شبکاری ۳۵ درصدی (ماده ۵۸).
۴. اگر کارگر یک ماه صبح و یک ماه شب کار کند، نوبتکار محسوب میشود؟
خیر. چون گردش شیفت در طول یک ماه صورت نمیگیرد، نوبتکاری محسوب نمیشود و حسب مورد مشمول کار شبانه یا کار مختلط میشود.
۵. مبنای محاسبه فوقالعاده نوبتکاری چیست؟
«مزد» یا «حقوق» کارگر (کل مزد، نه فقط مزد ثابت).
۶. آیا نوبتکار در جمعهکاری هم فوقالعاده میگیرد؟
بله. اگر روز کاری نوبتکار به جمعه برخورد کند، علاوه بر فوقالعاده نوبتکاری، ۴۰٪ فوقالعاده جمعهکاری نیز دریافت میکند.
۷. ساعت کاری نوبتکاران در ماه چقدر است؟
جمع ساعات کار در چهار هفته متوالی یا یک ماه نباید بیشتر از ۱۷۶ ساعت باشد (ماده ۵۱ قانون کار).
۸. آیا کارگر پارهوقت نوبتکاری میگیرد؟
بله. اگر مشمول قانون کار باشد و کار او به صورت نوبتی انجام شود، نوبتکاری متناسب با ساعات واقعی کارکرد محاسبه میشود.
۹. نوبتکاری روی بیمه و مالیات اثر دارد؟
بله. فوقالعاده نوبتکاری جزو مزد محسوب میشود و مشمول کسر بیمه و مالیات است.
۱۰. آیا کارگران دارای شیفت ۲۴ ساعت کار و ۲۴ ساعت استراحت، نوبتکار محسوب میشوند؟
خیر. طبق رویه قانونی و آرای دیوان عدالت اداری، این دسته از کارگران محق به دریافت فوقالعاده نوبتکاری نیستند.
۱۱. آیا نوبتکاری روی عیدی و سنوات اثر دارد؟
بله. چون فوقالعاده نوبتکاری جزو مزد محسوب میشود، در محاسبه عیدی و سنوات تاثیر مستقیم دارد.
۱۲. اگر نوبتکار در تعطیل رسمی کار کند، چه میشود؟
علاوه بر فوقالعاده نوبتکاری، مشمول ۴۰٪ فوقالعاده تعطیلکاری نیز میشود.
۱۳. اگر نوبتکار در ماهی که برنامه نوبتی دارد از مرخصی استفاده کند، فوقالعاده نوبتکاری به او تعلق میگیرد؟
بله. شرط پرداخت فوقالعاده نوبتکاری، گردش کار در طول ماه است و استفاده از مرخصی مانع از دریافت آن نمیشود.
۱۴. آیا کارگران پروژهای و پیمانکاری هم مشمول نوبتکاری میشوند؟
بله. نوع قرارداد تأثیری بر اصل نوبتبودن کار ندارد و در صورت تحقق شرط گردش در ماه، فوقالعاده نوبتکاری تعلق میگیرد.
