مالیات چیست؟ | تقسیم بندی انواع مالیات در ایران

منتشر شده در مقالات
1 هفته پیش
زمان مطالعه 7 دقیقه

دولت و مالیات از موثرترین عناصر در نظام های اقتصادی و اجتماعی هستند. تاریخچه مالیات به زمان تشکیل دولت و چارچوب­های اجتماعی آن بازمی­گردد، از همان زمانی که دولت برای انجام وظایف مربوط به خود ناچار به قبول هزینه هایی شد و برای تأمین مالی این هزینه ها به دنبال منبعی مؤثر بود. در این زمان مالیات به عنوان بهترین منبع تأمین هزینه های دولت در شرایط عادی اقتصادی شناخته شد.

سیاست مالیاتی ابزار مهمی در افزایش درآمدهای یک دولت بوده است و از طریق آن می توان به الگوی صحیح تخصیص منابع، توزیع درآمد و ثبات اقتصادی دست یافت. در این مقاله قصد داریم بیشتر با مفهوم مالیات و انواع آن آشنا شویم.

 

تعریف مالیات

دولت ها برای اینکه بتوانند خدمات خود را ارائه دهند به یک منبع تأمین هزینه برای این خدمات نیاز دارند که می توان گفت مناسب ترین منبع برای تأمین این هزینه ها اخذ مالیات است. اگرچه راه های دیگری برای تأمین هزینه های دولت مانند فروش منابع خام آن کشور وجود دارد، اما مالیات به عنوان روشی کارآمد که اثربخشی بلند مدت دارد، شناخته شده است. زیرا یکی از تاثیرات منفی روش های دیگر تأمین منابع مالی مورد نیاز دولت، رانتی شدن ساختار دولت است که علاوه بر ایجاد زمینه فساد اقتصادی در آن دولت، دستگاه مالیاتی را تضعیف کرده و نظام سیاسی و اجتماعی آن را نیز بی ثبات می کند.

لازم به ذکر است که میزان درآمد مالیاتی حاصل به پتانسیل مالیاتی هر کشور و توانایی دولت آن در جمع آوری مالیات بستگی دارد.

بنابراین می توان مالیات را یکی از مهم ترین ارکان هر نظام اقتصادی دانست. به دلیل گسترش و تنوع فعالیت های اقتصادی و افزایش نقش دولت ها در توسعه خدمات عمومی و تأمین اجتماعی، پرداخت و دریافت مالیات برای دولت مسئله ای مهم و بسیار تأثیرگذار تبدیل شده است.

براساس آنچه گفته شد، می توان پرسش مالیات چیست را اینگونه پاسخ داد: مالیات نوعی هزینه اجتماعی است که مردم یک کشور موظف هستند در قبال بهره از منابع و امکانات آن پرداخت نمایند.

مالیات چیست

در واقع به واسطه مالیات بخشی از درآمدهای جامعه و یا سود حاصل از فعالیت های اقتصادی به دولت منتقل می شود، زیرا ابزارها و امکانات کسب درآمد توسط دولت فراهم شده است.

میزان مالیات توسط قانون و دولت و براساس اطلاعات و جزئیات خاصی تعیین می شود که نمی توان مبلغ ثابتی را به عنوان مالیات بیان نمود. بر همین اساس، مالیات با توجه به توان مالی مالیات دهندگان تعیین می شود تا باعث ورشکستگی کسب­و­کارها نشود و مشکلاتی را برای افراد حقیقی و حقوقی ایجاد نکند.

مبلغی که شخص یا شرکت باید در زمان قانون و به عنوان مالیات پرداخت نماید را نرخ مالیات می گویند. اگر نظام مالیاتی کشور کارآمد باشد، نرخ مالیات تعیین شده برای اقشار پردرآمد سنگین تر از نرخ مالیات اقشار کم درآمد خواهد بود.

 

اشخاص مشمول مالیات

مطابق با قانون مالیات ها، هر فرد حقیقی و حقوقی که ساکن ایران بوده و در ایران صاحب ملک و املاک است مشمول مالیات مستقیم می شود.

در ماده 1 قانون مالیات های مستقیم، افراد مشمول مالیات به سه گروه زیر تقسیم شده اند:

الف.تمام اشخاص حقیقی و حقوقی دارای ملک و املاک واقع در ایران

ب.شخص حقیقی ایرانی مقیم ایران که از طریق کشورهای دیگری درآمد کسب کرده و آن درآمد را به ایران وارد می کند

ج.شخص حقیقی ایرانی مقیم خارج از ایران که درآمدهایی را در داخل ایران کسب می کند

برای محاسبه میزان مالیاتی که به بند ب تعلق می گیرد، ابتدا مطابق با قوانین ایران مالیات برای درآمد کسب شده محاسبه می شود؛ درصورتی که میزان مالیات تعیین شده توسط قوانین ایران از مالیات پرداخت شده در کشور خارج از ایران بیشتر باشد، فرد موظف است مابه التفاوت را به عنوان مالیات پرداخت نماید.

 چه افرادی مشمول مالیات هستند

در ماده 180 قانون مالیات های مستقیم، از نظر مالیاتی مقیم به فردی می گویند که به مدت یک سال در کشوری خارج از ایران زندگی کرده و مالیات خود را به آن کشور پرداخته است. در این ماده سه مورد به عنوان استثنا در نظر گرفته شده است:

1-فرد مقیم در سال مالیاتی مد نظر در ایران نیز صاحب شغل باشد

2-در سال مالیاتی مزبور فرد حداقل شش ماه متناوباً یا متوالیاً در ایران سکونت داشته باشد

3-فرد مد نظر با هدف معالجه یا انجام ماموریت و مواردی از این دست در خارج از ایران اقامت کرده باشد

در این سه مورد فرد مقیم موظف به پرداخت مالیات است، در غیر این صورت مشمول پرداخت مالیات نمی شود.

 

در قانون مالیات های مستقیم چند گروه مشمول پرداخت مالیات نمی شوند که عبارتند از:

الف.وزارتخانه ها و موسسات دولتی

ب.دستگاه هایی که بودجه آنها توسط دولت تأمین می شود

ج.شهرداری ها و دهیاری ها

د.بنیادها و نهادهای انقلاب اسلامی دارای مجوز معافیت از نهادهای حکومتی

 

معافیت مالیاتی

همان طور که بیان شد مالیات به منظور تأمین منابع مالی دولت و به دلیل استفاده مردم یک کشور از منابع و امکانات آن جهت کسب سرمایه تعریف شده است. حال در برخی شرایط و در جهت سیاست های حمایتی حاکمان از مردم آن کشور، ممکن است برخی به صورت موقت از پرداخت مالیات و به صورت قانونی خارج شوند که این خروج را معافیت مالیاتی می گویند.

قانون مالیات برای معافیت های مالیاتی موارد خاصی را در نظر گرفته است زیرا در صورت گسترده بودن گروه های مشمول معافیت مالیاتی دولت با کسری منابع مواجه می شود. به منظور جبران کسری درآمد مالیاتی، دولت ناچار است نرخ مالیات گروه های دیگر را افزایش دهد و به این ترتیب فشار مالیات بر دیگر گروه های مشمول مالیات بیشتر می شود.

 مودیان مالیاتی چه وظیفه ای دارند

وظایف مودیان مالیاتی

به منظور بررسی میزان دارایی و درآمدهای هر شرکت و سازمانی و تعیین نرخ مالیات سالیانه آنها، مودیان مالیاتی موظف هستند دفاتر قانونی روزنامه و کل را به صورت واضح و مشخص تنظیم و به اداره دارایی محل فعالیت خود ارائه دهند.

گفتنی است برای نوشتن دفاتر قانونی نکات و الزامات خاصی تعریف شده است که حسابدار هر مجموعه قبل از انجام امور حسابداری شرکت باید با آنها آشنایی کامل داشته باشد، در غیر این صورت بررسی دفاتر قانونی و تعیین نرخ مالیات با مشکلاتی مواجه خواهد شد.

مطالعه بیشتر : حسابداری چیست؟ | وضعیت بازار کار حسابداری در ایران

 

اظهارنامه مالیاتی

طبق ماده 155 قانون مالیات های مستقیم سال مالیاتی تعریف شده برابر یک سال شمسی است که از اول فروردین ماه شروع و به آخر اسفند ماه خاتمه می یابد. البته برای اشخاص حقوقی که سال مالی آنها مطابق با سال مالیاتی نیست، در تعیین نرخ مالیات درآمد سال مالی آنها در نظر گرفته می شود.

همان طور که در بخش وظایف مودیان گفته شد، تمامی شرکت ها و تاجران حقیقی موظف هستند در پایان هر سال مالی به منظور تعیین نرخ مالیات میزان سود و زیان، هزینه ها و استهلاک خود را به اداره مالیات اعلام نمایند. اطلاعات مالی ارائه شده به اداره مالیات در قالب اظهارنامه مالیاتی تهیه و به آن واحد گزارش داده می شود.

گفتنی است در صورتی که یک واحد تجاری اظهارنامه مالیاتی خود را در زمان مقرر به ادراه مالیات تسلیم نکند، نرخ مالیات توسط ممیزین اداره مالیات تعیین می شود و آن واحد تجاری موظف به پرداخت مالیات تعیین شده است.

 

دسته بندی انواع منابع مالیاتی در ایران

در هر کشوری متناسب با قوانین آن مالیات را به دسته های مختلفی تقسیم می کنند که در ایران نیز مالیات به دو نوع مالیات مستقیم و مالیات غیرمستقیم تقسیم می شود. البته در این تقسیم بندی برای هر نوع زیرمجموعه هایی در نظر گرفته شده است.

  • مالیات مستقیم همان مالیاتی است که دولت به طور مستقیم بر دارایی و درآمد افراد وضع می کند و به دو دسته مالیات بر دارایی و مالیات بر درآمد تقسیم می شود.
  • مالیات غیرمستقیم، مالیاتی است که به قیمت کالاها و خدمات اضافه شده و به مصرف کننده تحمیل می شود، این نوع مالیات در سه دسته مالیات گمرک، مالیات بر مصرف و مالیات بر ارزش افزوده تعریف می شود.

 دسته بندی انواع مالیات

معرفی انواع مالیات مستقیم

همان طور که در بالا اشاره کردیم مالیات مستقیم به دو نوع مالیات بر درآمد و مالیات بر دارایی تقسیم می شود. در مالیات بر درآمد بر اساس درآمد فرد و یا شرکت، نرخ مالیات را تعیین می کنند و در مالیات بر دارایی با توجه به ثروتی که مودی دارای آن است مالیات تعیین می شود.

همان طور که در تعریف مشخص است، مالیات بر درآمد از رایج ترین انواع مالیات است که از درآمد شخص کسر می شود. مالیات بر درآمد را می توان در هفت نوع از درآمد جای داد:

  • مالیات بر درآمد حقوق
  • مالیات بر درآمد مشاغل
  • مالیات بر درآمد املاک
  • مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی
  • مالیات بر درآمد اتفاقی
  • مالیات بر درآمد کشاورزی
  • مالیات بر جمع درآمد ناشی از منابع مختلف درآمدی

 

مالیات بر دارایی نوع دیگری از مالیات های مستقیم است که بر اساس قانون مالیات های مستقیم مصوب شده در سال 1366 به پنج دسته زیر تقسیم می شود:

  • مالیات بر اراضی بایر
  • مالیات سالانه املاک
  • مالیات بر ارث
  • مالیات بر تمبر
  • مالیات مستغلات مسکونی خالی از سکنه

 

معرفی انواع مالیات غیرمستقیم

امروزه مالیات غیر مستقیم در تمام کشورها به طور گسترده ای اتخاذ می شود و به دلیل ماهیتی که دارد مشکلاتی را ایجاد می کند. ازجمله اینکه با توجه به نوع مالیات غیرمستقیم که بر قیمت کالاها و خدمات اضافه می شود، سهم اقشار پر درآمد و افراد کم درآمد در پرداخت مالیات اعمال شده بر یک کالای واحد یکسان است.

مالیات های غیرمستقیم را نیز می توان به انواع زیر تقسیم نمود:

  • حقوق و عوارض گمرکی
  • مالیات بر مصرف
  • مالیات بر ارزش افزوده

 

هزینه های قابل قبول مالیاتی

هر کسب وکاری برای موفقیت در مسیر رسیدن به اهداف تجاری خود ناچار به پرداخت برخی از هزینه های مرتبط با فعالیت خود است. به همین دلیل هزینه های انجام شده توسط واحد تجاری که به منظور تعیین نرخ مالیات به اداره دارایی ارائه می شود، در صورتی قابل قبول است که هزینه ها کاملاً مرتبط با فعالیت واحد تجاری باشد.

با توجه به اینکه برخی از کارفرمایان به دلیل کاهش سود تجاری خود و در نتیجه پرداخت نرخ مالیاتی کمتری، تمام هزینه های انجام شده (مرتبط و غیرمرتبط) را در دفاتر خود لیست می کنند، اداره دارایی در ماده 147 و 148قانون مالیات های مستقیم به طور مشخص هزینه های مورد تأیید خود را بیان کرده است.

بر اساس تعریف خود سازمان امور مالیاتی هزینه های قابل قبول مالیاتی اینگونه تعریف می شود:

هزینه هایی که در حدود متعارف متکی به مدارک بوده و منحصراً مربوط به تحصیل درآمد موسسه در دوره مالی مربوط با رعایت حد نصاب های مقرر باشد. گفتنی است در مواردی که هزینه ای در قانون مالیات ها پیش بینی نشده با بیش از نصاب های مقرر بوده، ولی پراخت آن به موجب قانون یا مصوبه هیات وزیران صورت گرفته باشد قابل قبول خواهد بود.

 هدف از پرداخت مالیات چیست

اهداف مالیات

مطابق با تعریف مالیات هدف از تعیین نرخ مالیات برای اشخاص حقیقی و حقوقی ایجاد منبع تأمین درآمد برای فعالیت های یک دولت است. اما در کنار این هدف اصلی و مهم می توان اهداف دیگری برای تعریف مالیات در قانون اساسی کشور در نظر گرفت که در زیر این اهداف را لیست کرده ایم.

  • تعدیل ثروت و کاهش اختلاف طبقاتی در جامعه

یک دولت می تواند در کنار وصول مالیات با هدف اقتصادی، از طریق اعمال تغییرات در نرخ مالیات و تعیین نرخ های تصاعدی به دنبال ایجاد تعادل اجتماعی و کاهش فاصله طبقاتی نیز باشد.

  • مهار تورم یا ضدتورم و رشد برخی از فعالیت های اقتصادی

 دولت از طریق کاهش یا افزایش مالیات می تواند تورم یا ضدتورم را کنترل کند. همچنین از طریق کاهش نرخ گروهی از مالیات و افزایش نرخ گروه دیگر، برای فعالیت های اقتصادی عامل تشویق و یا منع در انجام فعالیت ها ایجاد نماید.

  • ابزاری برای رشد، ثبات و کاهش نابرابری

در ابتدا هدف از اخذ مالیات تأمین منابع مالی برای دولت بود که به مرور زمان و مشخص شدن اثر اقدامات دولت، به عنوان ابزاری برای رشد، ثبات و کاهش نابرابری نیز معرفی شد.

دولت با افزایش نرخ مالیات و اختصاص آن به توسعه دادن زیربنا و یا از طریق کاهش نرخ مالیات به دنبال افزایش سرمایه گذاری ها در بخش خصوصی است، از این طریق می تواند رشد در زمینه های مد نظر به وجود آورد. گاهی دولت به واسطه افزایش مالیات بر مصرف می تواند میزان تقاضا را کاهش داده و درنتیجه ثبات در قیمت های موجود را به وجود آورد.

گاهی دولت از طریق تعیین مالیات برای حمل و نقل تجملی و اختصاص درآمدهای حاصل از آن به گسترش جاده های روستایی سعی بر حذف نابرابری اجتماعی دارد.

بنابراین اخذ مالیات اهداف بسیاری را دنبال می کند که می توان گفت هرچه منابع مورد نیاز یک دولت از طریق مالیات تأمین شود، مشخص می کند که آن دولت از نظام مالیاتی منسجم و قدرتمندی بهره مند است.

 

 

اصول حقوقی مالیات

تعیین ماخذ مالیات، تشخیص و وصول مالیات قوانین و مقررات خاصی دارد که هدف از وضع این قوانین تنظیم رابطه مودی و دولت بوده است. در زیر اصول و قوانین مرتبط با مالیات را توضیح می دهیم.

  • قانونی بودن مالیات

در اوایل تشکیل حکومت ها برای تعیین و دریافت مالیات هیچ گونه حد و مرزی تعیین نشده بود و مالیات بنا بر اراده و تشخیص پادشاه تعیین می شد، حتی مالیات دهندگان نقشی در مصرف آن نداشتند. به عبارت دیگر، مالیات وسیله ای برای پاسخ به حس غرور و خودخواهی حاکمان بود؛ اما به تدریج تغییراتی در نظام مالیاتی ایجاد شد. در نظر گرفتن اصل قانونی بودن مالیات ها در قوانین اصلی کشورها و حتی اسناد بین المللی نتیجه این تغییرات در نظام مالیاتی است.

در اصل 51 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به وضع مالیات توسط قانون گذار اشاره شده است. براساس این بند وضع مالیات در اختیارات قوه مقننه قرار گرفته است و قوه مجریه می تواند آیین نامه های اجرایی و بخش نامه های مالی به شرط مطابقت با قوانین مالیاتی را وضع و اجرایی نماید.

  • اصل سالانه بودن مالیات

برای مالیات های مستقیم می بایست دوره ای که برای تشخیص میزان درآمد افراد در نظر گرفته می شود، به صورت دقیق مشخص شود که در بیشتر کشورها این دوره برابر یک سال است. این اصل بیان می کند قانون مالیات ها باید هر سال اجرا شود. یعنی در ابتدای هر سال قانون مربوط به آن سال قدرت اجرایی شدن داشته و بر عملیات مالی آن سال حکومت نماید.

در ماده 155 قانون مالیات های مستقیم، سال مالیاتی را یک سال شمسی یعنی از ابتدای فروردین تا آخر اسفند ماه در نظر گرفته اند.

  • محرمانه بودن اطلاعات مالیاتی

با توجه به اینکه برای تعیین میزان مالیات برای هر مودی نیاز است قانونگذار از تمامی فعالیت های مودی و هزینه ها و درآمدهای وی آگاه باشد، می بایست دفاتر و اسناد و مدارک معاملات و فعالیت های اقتصادی در اختیار ماموران مالیاتی قرار بگیرد. با توجه به اهمیت این اطلاعات برای مودی اصل محرمانه بودن اطلاعات در نظر گرفته شده است و مقررات متعددی مبنی بر عدم افشاء این اطلاعات توسط ماموران مالیاتی وضع شده است.

  • حکومت قوانین مالیاتی در مکان

محل اقامت مودی و محلی که ماخذ تعلق مالیات در آن قرار دارد، دو عامل بسیار مهم در تعیین نرخ مالیات است. در صورتی که هر دو مورد در یک کشور باشند، برای تعیین میزان مالیات مشکلی پیش نخواهد آمد؛ در غیر این صورت، می توان دو مشکل فرار مالیاتی و مالیات مضاعف را پیش بینی نمود.

مالیات مضاعف زمانی مطرح می شود که فرد هم از طرف دولت محل اقامت و هم از طرف محل ماخذ مالیات، مشمول مالیات می شود.

اما گاهی مودی با هدف فرار مالیاتی و یا معافیت بیشتر در نرخ مالیات، ماخذ تعلق مالیات خود را به کشوری دیگر منتقل می کند. با هدف جلوگیری از فرار مالیاتی و مالیات مضاعف، با انعقاد قراردادهای دوجانبه مقرراتی در این زمینه وضع شده است.

  • آخرین بار تغییر یافته پنج شنبه, 29 آبان 1399 10:46

  • 0 نظر

محبوب ترین مقالات

اگر سوالی دارید با ما در میان بگذارید

نام و نام خانوادگی

ایمیل

موبایل (در صورت ثبت پاسخ برای شما پیامک میشود)

نظر شما

کد امنیتی

نظر شما بعد از تایید مدیریت در سایت نمایش داده می شود.

عضویت در خبرنامه پارمیس

با عضویت در خبرنامه، داغ ترین مطالب هفتگی وبلاگ پارمیس را دریافت کنید!