انواع مالیات در حسابداری | مالیات مستقیم و مالیات غیرمستقیم

منتشر شده در مقالات
5 روز پیش
زمان مطالعه 5 دقیقه

در گذشته وظایف دولت ها اندک و محدود به حفظ نظم عمومی و دفاع از کشور بوده است و برای انجام چنین وظایفی نیازی به ایجاد منابع تأمین مالی جدید نبود. ولی به مرور زمان با افزایش وظایف یک دولت، نیاز به منابع مالی جدید برای اجرایی کردن این وظایف به وجود آمد که می توان گفت مالیات به عنوان یکی از مهم ترین منابع درآمدی دولت ها از گذشته تا به امروز مورد توجه تمامی کشورها قرار گرفته است.

در واقع می توان این گونه بیان کرد که مالیات نوعی پرداختی توسط افراد جامعه است که در قبال استفاده از خدمات و امکانات عمومی به دولت تسلیم می شود.

با توجه به آنچه گفته شد اخذ مالیات توسط دولت قانونی است، در قانون اساسی ایران نیز این موضوع در اصل پنجاه و یکم به روشنی بیان شده است. به منظور رعایت عدالت اجتماعی در این قانون شرایط معافیت، بخشودگی و تخفیف مالیاتی نیز ذکر شده است.

در سطح بین المللی عمده ترین نوع طبقه بندی مالیات شامل دو بخش مالیات های مستقیم و مالیات های غیرمستقیم می شود که در این بخش قصد داریم با تعریف انواع مالیات و زیرمجموعه های آن بیشتر آشنا شویم.

مطالعه بیشتر : مالیات چیست؟

 

 

انواع مالیات های مستقیم

مالیات های مستقیم به آن دسته از مالیات هایی اطلاق می شود که مستقیماً به منبع درآمد وضع می شود و به همین دلیل متناسب با میزان درآمد اشخاص حقیقی و حقوقی است.

با در نظر گرفتن تعریف مالیات های مستقیم، این نوع از مالیات ها به طور مستقیم از خود مؤدی مالیات وصول می شود و شامل مالیات بر درآمد و مالیات بر دارایی می شود.

در مالیات های مستقیم، پرداخت کنندگان، نام و مشخصات آنها برای دستگاه مالیاتی شناخته شده و آنها خود مستقیماً و بدون واسطه اقدام به واریز مالیات به خزانه دولت می کنند.

در ادامه به توضیح زیرمجموعه های مالیات های مستقیم می پردازیم:

 مالیات های مستقیم در حسابداری

تعریف زیرمجموعه های مالیات های مستقیم

 

الف.مالیات بر دارایی یا ثروت

مالیاتی که از مایملک شخص حقیقی وصول شده و می تواند دو منبع دارایی و سرمایه را برای اخذ مالیات پوشش دهد.

با توجه به اینکه به تمام مایملک فرد، دارایی گفته می شود، در علم مالیه مالیات بر دارایی همان مالیات بر ثروت است.

گفتنی است در قانون مالیات های مستقیم سال 1366 و اصلاحیه ان در سال 1371، مالیات بر اراضی بایر شهری، مالیات سالانه املاک، مالیات بر ارث، مالیات بر مستغلات مسکونی خالی و حق تمبر زیرمجموعه های مالیات بر دارایی بود.

طبق اصلاحیه قانون مالیات های مستقیم در سال 1380 و آخرین اصلاحیه در سال 1394، مالیات بر دارایی تنها شامل حق تمبر و مالیات بر ارث می شود.

 

  • مالیات بر ارث

مطابق با این قانون بر تمام اموال و دارایی های باقی مانده از متوفی که بین وراث تقسیم می شود، مالیات تعلق می گیرد. مالیات بر ارث مهم ترین نوع از مالیات بر دارایی است که بخش مهمی از درآمد حاصل از مالیات های مستقیم را به خود اختصاص داده است.

می توان مالیات بر ارث را به دو نوع مالیات بر ماترک و مالیات بر سهم الارث تقسیم نمود. در مالیات بر ماترک، ابتدا کلیه اموال و ثروت متوفی مشخص شده و پس از وضع بدهی های وی و قبل از تقسیم اموال بین وراث، مالیات را تعیین می کنند.

درحالیکه در مالیات بر سهم الارث، مالیات با تعیین نرخ های مشخص با توجه به سهم الارث هر طبقه تعیین می شود.

نکته : در ایران با توجه به آخرین اصلاحیه قانون مالیات های مستقیم، تا زمانی که وراث اقدام به انتقال ماترک نکنند، به اموال متوفی مالیات تعلق نمی گیرد. در واقع این نوع مالیات تنها زمان تحویل یا انتقال اموال تعیین می شود.

مطالعه بیشتر :  دوره مالی چیست؟ روش بستن حساب ها در پایان دوره
  • حق تمبر

تمبر مالیاتی از سال 1366 به عنوان یک نوع جدید از مالیات در نظام مالیاتی ایران مطرح شده است. بر اساس این تمبر علاوه بر اعتبار و رسمیت بخشیدن به اسناد و مدارک از طریق الصاق و یا ابطال آن، منبع درآمدی برای دولت نیز به وجود آمده است.

مطابق با نظر قانون گذار مالیات های مستقیم، حق تمبر به عنوان زیر مجموعه مالیات های مستقیم معرفی شده است، در حالیکه برخی به دلیل نوع پرداخت این مالیات و اینکه مستقیماً از خود مودی وصول نمی شود، آن را در گروه مالیات های غیر مستقیم قرار می دهند.

زیرا نوع پرداخت این مالیات بدین صورت است که به عنوان مثال بانک برای چاپ هر برگ چک مبلغ مشخصی را به حساب خزانه واریز می کند و بعد مقدار وجه واریزی را از مشتری وصول می کند. به همین دلیل برخی به اشتباه مالیات حق تمبر را در دسته مالیات های غیرمستقیم قرار می دهند.

 مالیات بر درآمد چیست

ب.مالیات بر درآمد

در این نوع از مالیات، اشخاص حقیقی و حقوقی ماخذ مالیات هستند؛ نه ثروت و دارایی آنها و به آنچه که به وسیله ثروت و نیروی کار تولید می شود، مالیات تعلق می گیرد.

مالیات بر درآمد مهم ترین نوع مالیات است که در کشورهای توسعه یافته می تواند بیش از 50درصد درآمدهای مالیاتی را به خود اختصاص دهد.

در سال 1309 اولین قانون مالیات بر درآمد در ایران با عنوان مالیات بر شرکت ها و تجارت تصویب شد. طبق این قانون درآمد شرکت ها، بازرگانان، حقوق بگیران و مشاغل آزاد مشمول مالیات شد که در طی سال ها چندین بار تغییر کرد. درنهایت قانون مالیات های مستقیم در سال 1394 به تصویب رسید و مطابق با آن مالیات درآمدها اتخاذ می شود.

نظام حاکم بر درآمد را به سه دسته تقسیم می کنند:

  1. نظام نرخ واحد : که بر اساس آن درآمد حاصل از تمام منابع فرد محاسبه و نرخ مالیاتی واحدی بر آن اعمال می شود.
  2. نظام نرخ جدولی : هر کدام از اقلام درآمدی فرد، شامل نرخ مالیاتی متفاوتی می شود.
  3. نظام نرخ مختلط : در این نظام ترکیبی از دو نظام قبل استفاده می شود. لازم به ذکر است که دو نظام قبل کاربرد چندانی ندارند.

 

مالیات بر درآمد طبق قانون به زیرمجموعه های زیر تقسیم می شود:

  • مالیات بر درآمد املاک

به درآمد حاصل از اجاره دادن ملک یا فروش آن، درآمد املاک می گویند که به این نوع از درآمدها مالیات تعلق می گیرد. مالیات اعمال شده بر این درآمد را تحت عنوان مالیات بر اجاره ملک و مالیات بر نقل و انتقال قطعی ملک نام گذاری می کنند.

لازم به ذکر است مالیات بر درآمد ملک متفاوت از مالیات سالانه املاک است که در ضمن اصلاحات انجام شده در سال 1380 حذف شده است. طبق مالیات سالانه املاک تمامی مالکین نسبت به ارزش املاک خود و یا املاک فرزندان تحت تکفل مشمول مالیات می شوند.

در مالیات بر اجاره ملک، بعد از کسر هزینه ها و استهلاک ها از میزان اجاره دریافتی به میزان 25% نرخ مالیات تعیین می شود.

ممکن است این سوال مطرح شود که اگر تنها منبع درآمد شخص حقیقی اجاره بها یک ملک باشد، آیا باز هم مشمول مالیات بر درآمد خواهد شد یا خیر؟

این سوال را می توان این گونه پاسخ داد: با توجه به این که دولت سقف مشخصی از حقوق کارکنان را از مالیات معاف کرده است. در صورتی که درآمد حاصل از اجاره ملک چنین افرادی برابر این سقف از درآمد باشد، معاف از مالیات بر درآمد خواهد شد.

مطالعه بیشتر : مروری بر هزینه استهلاک و نحوه محاسبه آن
  • مالیات بر درآمد کشاورزی

این نوع مالیات از قدیمی ترین و رایج ترین انواع مالیات در طول تاریخ بوده است. اما از زمانی که دولت ها به اهمیت و نقش کشاورزی در رونق اقتصادی پی بردند، به منظور حمایت و تشویق به سرمایه گذاری و اشتغال در زمینه کشاورزی، درآمدهای کشاورزی را از مالیات معاف کردند.

در نتیجه تمام فعالیت های کشاورزی، دامپروری، پرورش ماهی و طیور، دامداری، احیای جنگل ها و باغ ها از پرداخت مالیات معاف هستند.

 

  • مالیات بر درآمد حقوق

بخش قابل توجهی از درآمد مالیاتی دولت توسط مالیات بر درآمد حقوق تأمین می شود. شیوه پرداخت این نوع مالیات به صورت غیرمستقیم است، یعنی کارفرما پس از محاسبه حقوق و مالیات مربوط به آن، نرخ مالیات را از حقوق کارمند کسر کرده و به خزانه دولت واریز می کند. بنابراین پرداخت این مالیات بر عهده خود کارمندان است که از طریق کارفرما انجام می شود.

طبق ماده 83 قانون مالیات های مستقیم، مالیات بر درآمد حقوق شامل شامل حقوق و مزایای مربوط به آن می شود. در ماده 40 قانون استخدام کشوری مزایایی مانند حق اولاد، اضافه کاری، ماموریت، اشتغال در خارج از کشور و موارد دیگر شامل مالیات بر درآمد حقوق می شود.

نرخ مالیات بر درآمد شخص حقیقی با توجه به اینکه در بخش خصوصی یا دولتی مشغول به کار است، متفاوت است.

یادآوری این نکته نیز لازم است که اغلب مالیات ها به صورت سالیانه محاسبه و پرداخت می شوند، ولی مالیات بر درآمد حقوق از این امر استثنا بوده و به صورت ماهیانه پرداخت می شود.

 

  • مالیات بر درآمد مشاغل

بر اساس این نوع مالیات، درآمدی که شخص حقیقی به واسطه اشتغال در مشاغل به دست می آورد، مشمول مالیات می شود. برای محاسبه مالیات بر درآمد مشاغل، می بایست کل فروش کالاها و خدمات را محاسبه و تمام هزینه های انجام شده و استهلاک را از آن کسر نمود.

 

  • مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی

مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی از اوایل قرن بیستم مطرح شد و امروزه یکی از منابع مالیاتی مهم دولت به شمار می رود.

ماده 105 قانون مالیات های مستقیم، مالیات بر درآمد مشاغل حقوقی را اینگونه بیان می کند:

جمع درآمد شرکت ها و درآمد ناشی از فعالیت های انتفاعی سایر اشخاص حقوقی که از منابع مختلف در ایران و یا خارج ایران تحصیل می شود، پس از محاسبه زیان حاصل از منابع غیرمعاف و کسر معافیت های مقرر به استثنای مواردی که طبق مقررات دارای نرخ جداگانه ای است، مشمول مالیات به میزان 25درصد خواهد بود.

مالیات بر شرکت ها از مهم ترین انواع مالیات است که می تواند بر تصمیم گیری ها در زمینه سرمایه گذاری و به دنبال آن تولید در جامعه اثرگذار باشد.

شخص حقوقی را می توان این گونه تعریف نمود:

گروهی از افراد انسان یا منفعتی از منافع عمومی که قوانین موضوعه آن را در حکم شخص طبیعی و موضوع حقوق و تکالیف قرار داده باشد.

 

  • مالیات بر درآمد اتفاقی

با توجه به تعریف این نوع مالیات، به دلیل ناشناخته بودن منابع درآمدی حاصل از آن اغلب ماموران مالیاتی قادر به شناسایی آن نیستند. اما با توجه به اینکه این درآمدها کاملاً اتفاقی و بلاعوض است، بسیار مشابه با ارث در نظر گرفته می شود.

در ماده 119 قانون مالیات های مستقیم مالیات بر درآمد اتفاقی اینگونه تعریف شده است:

درآمدی که شخص حقیقی یا حقوقی به صورت بلاعوض و یا از طریق معاملات محاباتی و یا به صورت جایزه و یا هر عنوان دیگر به صورت نقدی و یا غیرنقدی به دست می آورد، مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی است.

 انواع مالیات های غیرمستقیم

انواع مالیات های غیرمستقیم

مالیات غیرمستقیم مالیاتی است که بر کالاها و خدمات مشخصی وضع شده و به طور غیرمستقیم به اشخاص برمی گردد. این نوع از مالیات جنبه غیر دائمی داشته و تحت عنوان مصرف یا تولید کالا و خدمات به محصولات تعلق می گیرد.

به عنوان مثال تولیدکننده یک محصول خاص می تواند مالیات تعلق گرفته به محصول و تولیدات خود را بر قیمت نهایی محصول بیفزاید. بنابراین خریداران این محصول با پرداخت قیمت محصول بخشی از مالیات آن را پرداخت می کنند درحالی که اطلاعی از پرداخت مالیات ندارند.

مالیات غیرمستقیم پرداخت کننده مشخصی ندارد و به راحتی می توان پرداخت آن را به دیگری منتقل کرد. درواقع مالیات غیرمستقیم، مالیاتی است که به طور غیرمستقیم بر کالای مصرفی وضع می شود و مصرف کننده آن کالا موظف به پرداخت آن است. با توجه به اینکه این نوع مالیات به قیمت کالاها افزوده می شود، اغلب مصرف کنندگان از پرداخت مالیات با خرید کالا آگاهی ندارند.

مالیات های غیرمستقیم خود به سه دسته حقوق و عوارض گمرکی، مالیات بر مصرف و مالیات بر ارزش افزوده تقسیم می کنند.

 

تعریف زیرمجموعه های مالیات های غیرمستقیم

الف.حقوق و عوارض گمرکی

این نوع مالیات با عنوان مالیات بر واردات و صادرات نیز شناخته می شود. گفتنی است عموم جامعه مالیات بر واردات و صادرات را تحت عنوان تعرفه های گمرکی می شناسند که نرخ آن به سیاست های کلان بازرگانی و شرایط اقتصادی کشور وابسته است.

هدف از تعریف این مالیات هم یک منبع درآمدی برای دولت بوده و هم با تعیین نرخ مالیات از صنایع داخلی حمایت می کند.

حقوق و عوارض گمرکی شامل موارد زیر می شود:

  • حقوق گمرکی 
  • سود بازرگانی 
  • ۳۰ % از مبلغ اتومبیل‌های وارداتی 
  • 15 % حق ثبت

 

ب.مالیات بر مصرف

مالیات بر مصرف یکی از انواع مالیات غیرمستقیم است که اغلب توسط مصرف کنندگان نهایی محصولات و هنگام خرید محصولات خاصی پرداخت می شود. با توجه به اینکه نرخ مالیات به قیمت نهایی محصول افزوده می شود، مصرف کنندگان از پرداخت مالیات آگاهی نخواهند داشت.

بنابراین هر چه یک مصرف کننده از محصولات خاص که به آنها مالیات تعلق گرفته است، به میزان بیشتری خرید و استفاده نماید درواقع مالیات بیشتری نیز پرداخت می کند.

گفتنی است مالیات بر مصرف محصولات توسط مصرف کننده پرداخت می شود ولی تولیدکننده مسئولیت پرداخت آن به سازمان امور مالیاتی را بر عهده دارد.

مواردی که مشمول مالیات بر مصرف می شوند عبارتند از:

  • مالیات بر فرآورده‌های نفتی 
  • مالیات تولید الکل طبی و صنعتی 
  • مالیات نوشابه‌های غیر الکلی 
  • مالیات فروش سیگار 
  • مالیات اتومبیل 
  •  ۱۵ % مالیات اتومبیل‌های داخلی 
  • مالیات فروش خاویار 
  • مالیات حق اشتراک تلفن خودکار و خدمات بین الملل 
  • مالیات ضبط صوت و تصویر

 

ج.مالیات بر ارزش افزوده

طبق تعریف سازمان امور مالیاتی کشور

ارزش افزوده در قانون ارزش افزوده، تفاوت بین ارزش کالاها و خدمات عرضه شده با ارزش کالاها و خدمات خریداری شده یا تحصیل شده در یک دوره معین است.

مالیات بر ارزش افزوده به تمامی کالاها و خدمات تعلق می گیرد که همانند مالیات بر مصرف می بایست توسط مصرف کننده نهایی پرداخت شود. این نوع مالیات را می توان در مراحل مختلفی به محصول یا خدمت اضافه نمود.

 مقایسه مالیات های مستقیم و مالیات های غیرمستقیم

مقایسه مالیات های مستقیم و مالیات های غیرمستقیم

مالیات های مستقیم با توجه به درآمد و دارایی فرد تعیین می شود، در واقع توان پرداخت مودی سنجیده و براساس آن نرخ مالیاتی مشخص می شود. بنابراین می توان گفت مالیات مستقیم به برقراری عدالت در جامعه کمک می کند.

اما از آنجا که مالیات غیرمستقیم بر قیمت کالاها و خدمات افزوده می شود، نرخ مالیات پرداختی توسط اقشار مختلف جامعه یکسان است و در نتیجه بیشترین فشار پرداخت مالیات غیرمستقیم بر قشر کم درآمد جامعه اعمال می شود.

البته اگر مالیات غیرمستقیم بر کالاهای مصرفی عموم مردم اعمال شود، می توان به به برقراری عدالت در جامعه کمک نماید.

مالیات مستقیم را با دقت بیشتری می توان محاسبه و تعیین نمود و به دلیل وجود قوانین خاص خود جمع اوری این نوع از مالیات هزینه زیادی را بر دولت تحمیل نمی کند.

اما در مقابل جمع آوری مالیات های غیرمستقیم مقرون به صرفه نبوده و از طرف دیگر چون مالیات افزوده شده به کالاها دقیقاً مشخص نیست، دولت قادر به تعیین دقیق درآمد حاصل از مالیات نیست.

مالیات های مستقیم به مودی اعلام می شوند و همین امر باعث می شود که فرد پرداخت مالیات را به راحتی نپذیرد. البته این نوع مالیات مزیتی که برای مودی دارد باعث آگاهی بیشتر وی شده و در نتیجه به دنبال بهره از فعالیت های دولت خواهد بود.

یکی از مزیت هایی که مالیات مستقیم برای دولت دارد، ضریب کششی بالای آن است. بدین معنا که با در نظر گرفتن نیازهای دفاعی و توسعه ای دولت می تواند افزایش یابد.

مزیتی که مالیات های غیرمستقیم برای مودیان دارد، پرداخت تدریجی آن و به همراه خرید کالاها و محصولات مختلف است. در نتیجه مودیان پرداخت چنین مالیاتی را به راحتی می پذیرند.

همچنین می توان برای کالاهایی که برای سلامتی مضر بوده و یا رقیب جدی برای تولیدکنندگان داخلی به شمار می روند، نرخ مالیات بیشتری تعیین نمود تا از این طریق میزان مصرف چنین کالاهایی را کنترل نمود.

مسئله فرار مالیاتی را برای هر دو نوع مالیات می توان تعریف کرد. در مالیات مستقیم فرار مالیاتی کار ساده بوده و بسیاری از مودیان با روش های آن آشنا هستند. اما در مالیات های غیرمستقیم چون کنترل دقیقی بر تعداد کالاهای مشمول مالیات وجود ندارد، فرار از مالیات نیز امری طبیعی خواهد بود.

مطالعه بیشتر : حسابداری چیست؟ وضعیت بازار کار حسابداری در ایران
  • آخرین بار تغییر یافته پنج شنبه, 29 آبان 1399 10:57

  • 0 نظر

محبوب ترین مقالات

اگر سوالی دارید با ما در میان بگذارید

نام و نام خانوادگی

ایمیل

موبایل (در صورت ثبت پاسخ برای شما پیامک میشود)

نظر شما

کد امنیتی

نظر شما بعد از تایید مدیریت در سایت نمایش داده می شود.

عضویت در خبرنامه پارمیس

با عضویت در خبرنامه، داغ ترین مطالب هفتگی وبلاگ پارمیس را دریافت کنید!